تعريف آن گويد : « گفتند در اين شهر چهارصد كارگاه بوده كه زيلو بافتندى . » « 1 » خوزستان : لسترنج ، در جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ضمن توصيف خصوصيات طبيعى و جغرافيايى خوزستان ، از ارزش اقتصادى بعضى نقاط نيز سخن مىگويد : « در قرن چهارم ، رامهرمز از حيث كرم ابريشم شهرت داشت ، و در آن شهر مسجدى باشكوه و بازارهايى معمور از عهد عضد الدوله باقى بود . مقدسى گويد ، بازارهاى آن شهر كه شامل دكانهاى بزازى و عطرفروشى و حصيربافى بود ، درهايى داشت كه هر شب بسته مىشد ، و بقول حمد اللّه مستوفى ، رامهرمز تا زمان او شهرى آباد بود ؛ غله و پنبهء فراوان داشت ، و در آن نيشكر هم مىروييد . » « 2 » « مقدسى در قرن چهارم ، گويد ، شكر تمام ايران و بين النهرين و يمن محصول خوزستان است . همو گويد ، در اهواز ، كرسى خوزستان ، يك نوع پارچهء ابريشمى درست مىكنند كه زنان آن را به مصرف لباس مىرسانند . در شوشتر ، زرى معروفى موسوم به « ديبا » كه در تمام دنيا شهرت داشت و همچنين زيلو و پارچه‌هاى لطيف تهيه مىشد . از شوشتر ، ميوه بسيار صادر مىگرديد . ولايت شوش ، مخصوصا سرزمين نيشكر بود و شكر به مقدار زياد ، از آنجا به خارج فرستاده مىشد . همچنين پارچه‌هاى ابريشمى و نخى در آنجا تهيه مىگرديد . در عسكر مكرم ، از ابريشم خام مقنعه و دستمال و پارچه مىساختند ، و بالاخره ، بصنا از حيث پرده‌هاى خوب ، و قرقوب ، از حيث فرشهاى نمد ، و نهر تيرا با تهيهء نقاب صورت ، معروف بود . » « 3 » به نظر ابن حوقل ، « در سراسر خوزستان سرزمينى آبادتر از مسرقان نيست . در اينجا رطب خاصى است معروف به رطب الطن . محصول آن خرما و همهء حبوب مانند گندم و جو و باقلا و برنج است . در اينجا برنج را آرد مىكنند و نان مىپزند و مىخورند . نيشكر در مسرقان و عسكر مكرم زياد است . ديباى شوشتر معروف است و به همهء نواحى جهان مىبرند . در شوش ، خزهاى سنگين به دست مىآيد ؛ و در قرقوب ، جامه‌هاى سوزن‌گرد مىبافند و طرازهاى سلطانى و پرده‌هاى معروف تهيه مىكنند كه شهرت دارد . در رامهرمز ، جامه‌هاى ابريشمى مىبافند و به جاهاى بسيارى مىفرستند . جندى شاپور شهرى فراخ نعمت و پربركت است و در آنجا درختان خرما و كشتزارهاى فراوان و آبهاست . » « 4 » مناظرى از شهرهاى قرون وسطايى ريچارد ن . فراى ، در كتاب بخارا ، خصوصيات شهر قديمى بخارا را در عهد سامانيان ، مورد مطالعه قرار داده و مطالبى نوشته كه كمابيش در مورد تمام شهرهاى بزرگ قرون وسطايى صادق است : « . . . ديوار واحهء بخارا نواحى مسكونى را حفاظت مىكرد . نرشخى مىنويسد كه براى نگاهدارى اين ديوار ، ساليانه هزينهء هنگفت و نيروى كار وسيعى لازم بود . اين ديوار ، بخارا را در مقابل حملات احتمالى اقوام ترك بيابانگرد ، كه غير از غارت و چپاول مردم عده‌اى را به اسارت همراه خود مىبردند ، كمابيش حفاظت مىكرد . در چنين شرايطى ، احتياج به بناى ديوارهاى ضخيمى پيدا

--> ( 1 ) . به نقل از : جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، پيشين . ص 378 . ( 2 ) . ص 262 . ( 3 ) . همان . ص 265 . ( 4 ) . صورة الارض ، پيشين . ص 28 - 25 ( به تناوب و اختصار ) .